Już Perykles uznał, że tolerancja jest jedną z podstaw stabilności demokratycznego państwa stwierdzając w swej słynnej mowie, że Ateńczycy stworzyli de­mo­krac­ję “kierując się wyrozumiałością w życiu prywatnym i szanując prawa w życiu publicznym”. Tolerancja oz­na­cza więc rezygnację z przymusu jako środka wpływania na postawy innych ludzi, z wyjątkiem sytuacji za­gra­ża­ją­cych bezpieczeństwu (nie można więc mówić o to­le­ran­cji dla przestępców i psychopatów).

Przez całe stulecia ludzie zabijali się nie tylko dla zys­ku płynącego z rabunku, ale i w imię sprzecznych ze sobą idei. Wreszcie po wyniszczającej wojnie trzydziestoletniej w Europie uznano zasadę tolerancji religijnej. Nadal jed­nak (jak np. w Irlandii Północnej) religia może być przy­czy­ną sporów i konfliktów. Znacznie dłużej trwało osiąg­nię­cie tolerancji związanej z obyczajami i kulturą od­mien­nych grup. Obecnie pojawia się problem granic tolerancji, a więc pytanie o to czy można tolerować każde zachowanie i każdą postawę, czy jednak trzeba wyz­na­czać pewne granice.

Pojawiają się wszakże niebezpieczeństwa dla tak ro­zu­mia­nej tolerancji i pluralizmu. Z jednej strony jest to odgórne dążenie tych, którzy aktualnie sprawują władzę, do ograniczania różnorodności w imię wyższych racji oraz pogodzenia sprzecznych tendencji wobec braku środ­ków by zadowolić wszystkich. Z drugiej natomiast za­gro­że­niem dla pluralizmu i tolerancji może okazać się nad­miar sprzecznych interesów i postaw. Brak kom­pro­mi­su między radykalnie nastawionymi grupami jest za­prze­cze­niem tolerancji.

Zakres tolerancji zmieniał się w ciągu wieków. Najw­cześ­niej tolerancja objęła życie religijne, kiedy to Pokój Westfalski zawarty w 1648 r. zakończył epokę krwa­wych i wyniszczających wojen religijnych w Europie. Jednak pierwsza ustawę gwarantującą tolerancje uch­wa­lo­no na kontynencie północnoamerykańskim. Był to Toleration Act z 1649 r. uchwalony przez zgromadzenie parlamentarne stanu Maryland i zakazujące dys­kry­mi­nac­ji na tle religijnym. Konstytucja Stanów Zjed­no­czo­nych Ameryki z 1787 r. stoi na straży tolerancji, a jej podstawą jest myśl, że ludzie są równi i wszyscy mają równe i niezbywalne prawa do wolności, życia w pokoju i dążenia do szczęścia. Tolerancja stała się przedmiotem rozpraw filozoficznych w dobie Oświecenia, jak np. w “Trak­ta­cie o tolerancji” Woltera czy “Liście o to­le­ranc­ji” Johna Locke'a.

Również Wspólnota Europejska wymaga od swoich członków większej tolerancji i okazywania jej w inny sposób niż to kiedykolwiek w historii miało miejsce. Europejska Konwencja Praw Człowieka (z 1950 r.) oraz Karta Socjalna Wspólnoty Europejskiej (z 1961 r.) stanowią zbiór praw gwarantujących tolerancję i unie­moż­li­wia­ją­cych jakąkolwiek dyskryminacje na całym obszarze Unii. Do innych, ważnych aktów prawa eu­ro­pejs­kie­go zaliczyć trzeba także europejską kartę języków regionalnych i mniejszościowych (z 1992 r.), język jest bowiem najistotniejszym wyróżnikiem odmienności. Dla wielu narodów stanowi zasadniczy, jeśli nie jedyny, as­pekt ich jedności. Dziedzictwem historycznych animozji bywa czasami niechęć do języków, jakimi posługują się mniejszości narodowe. Naród stanowiący w państwie większość wymaga zwykle, by mniejszości uczyły się jego języka i posługiwały się nim załatwiając wszystkie spra­wy, które wiążą się ze sferą publiczną (wybory, są­dow­nict­wo, urzędy, itp.). Niezmiernie ważne jest i to, że Wspólnota uznaje każdy z regionów istniejących w gra­ni­cach państw za pełnoprawny przedmiot polityki spo­łecz­nej i eko­no­micz­nej. Nie można wykluczyć, że kiedyś uzna je również samodzielny podmiot polityczny. Pełen re­gio­na­lizm z pewnością wzmocniłby pozycję mniejszości ta­kich jak np. Baskowie czy Szkoci.

Robert Borkowski